Omówienie

Omówienie

Ważnym zagadnieniem Europy początku XX w. była sprawa narodów pozbawionych państwowości. Ich sytuacja układała się różnie, w zależności od tego w jakim znajdowały się państwie. Od wojen napoleońskich do powstania styczniowego sporo mówiło się o sprawie polskiej. Po wojnie francusko-pruskiej (1870-1871) sprawa polska stała się drugorzędnym problemem, stając się wewnętrzną kwestią trzech państw zaborczych

Powołanie trójprzymierza i trójporozumienia doprowadziło do trwałego rozbicia sojuszu zaborców. Rację miał więc Fryderyk Engels, iż Polska była cementem spajającym Święte Przymierze. Narastający z końcem XIX wieku antagonizm między zaborcami wziął górę nad ich wspólnym interesem. Sztaby tych państw rozważały instrumentalne wykorzystanie Polaków.

Rosja dostrzegała w państwach centralnych zagrożenie, choć groźniejsza wydawała się Austria. Wynikało to ze względów strategicznych oraz z obaw przed powstaniem w Królestwie i podjęciem przez Wiedeń karty polskiej. Pobicie Austrii usuwało te obawy, gdyż za oczywiste uznawano, iż Niemcy nie podejmą sprawy polskiej.

Najwięcej o Polakach dyskutowano w Wiedniu, choć do idei trialistycznej przychylał się tylko cesarz Franciszek Józef. Ze względu na wielonarodowościową strukturę i wprowadzenie konstytucji Austria musiała prowadzić bardziej liberalną politykę niż Prusy i Rosja.

W Rosji poza jednostkami (jak S. Sazanow) nie widziano potrzeby odbudowy związanego z Cesarstwem państwa polskiego. Dla sojuszników Petersburga (Paryża i Londynu) najważniejsze było utrzymanie wschodniego sojusznika, a nie poruszanie drażliwej kwestii polskiej.

Na początku I wojny światowej mocarstwa zaborcze chcąc zapewnić sobie przychylność Polaków poczyniły kilka gestów. Niemcy ogłosiły mobilizację także w języku polskim. Wojskowi niemieccy i austriaccy wydali odezwy do Polaków odwołujące się m. in. do polityki rusyfikacji.

Nieco precyzyjniejszy był dokument rosyjski z 14 sierpnia. Choć ze względu na opór elit i sytuację na froncie nie poruszono sprawy odbudowy państwa. Zaborcy poprzestali więc na odezwach władz wojskowych bez deklaracji rządowych, które zawierałyby jakieś wiążące zobowiązania.

Mimo to odezwa wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Romanowa wzbudziła nadzieje wśród zwolenników orientacji prorosyjskiej. Zaktywizowały się środowiska polityczne w zaborze rosyjskim złożone przede wszystkim ze zwolenników Narodowej Demokracji pod przywództwem Romana Dmowskiego. Sympatycy tego nurtu z nadzieją przyjęli odezwę głównodowodzącego armią rosyjską. Zauważono także próby formowania legionu polskiego u boku armii rosyjskiej.

Polityka rosyjskich urzędników nie potwierdzała optymizmu płynącego z lektury tekstu. Utrudniano bowiem zaciąg do polskiego oddziału formowanego w Puławach. A jego ostateczne powstanie to jedynie konsekwencja uporu Witolda Ostoi-Gorczyńskiego. Już w styczniu 1915 r. legion przekształcono w oddział armii rosyjskiej.

Wybuch I wojny światowej stanowił jednak szansę ziszczenia się polskich dążeń niepodległościowych. Było to spełnienie modlitw poety Adama Mickiewicza o „wielką wojnę powszechną o wolność ludów” na którą oczekiwało pięć generacji Polaków. Szczególnie iż 3 sierpnia 1914 r. Józef Piłsudski sformował kompanię piechoty. Oddział nazwany „Kadrowym” stanowił pierwsze wojsko polskie od czasów powstania styczniowego. Miał on przekroczyć granice Królestwa Kongresowego i rozpocząć antyrosyjskie powstanie.

Kompania kadrowa składała się z członków Związków i Drużyn Strzeleckich i została sformowana na tzw. „Oleandrach”. W jej skład weszło 144 ludzi, a dowodził nią Tadeusz Kasprzycki. Członkowie Związków Strzeleckich nosili na czapkach orła. Natomiast członkowie Polskich Drużyn Strzeleckich owalną blachę, z wytłoczonym na niej orzełkiem i napisem „Polska Drużyna Strzelecka”. Józef Piłsudski zamienił swego orzełka z dowódcą oddziału Drużyn Strzeleckich Stanisławem Burhardt-Bukackim.

Wkroczenie 6 sierpnia strzelców dowodzonych przez Józefa Piłsudskiego do Królestwa nie spowodowało wybuchu powstania. Pododdział piechoty stanowił jednak zalążek przyszłego Wojska Polskiego. Już 12 sierpnia 1914 r. dowództwo austriackie zażądało rozwiązania formacji bądź wcielenia jej do wojsk cesarskich. Sprzeciwili się temu polscy politycy w Wiedniu. Politycy galicyjscy dostrzegli w powstałej kompanii atut w staraniach o zrealizowanie koncepcji trialistycznej.

Rządy państw centralnych nie dały Polakom wiążących obietnic, godząc się tylko na powołanie Legionów, którym patronował utworzony w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy. Ponieważ kompania rozrastała się w wyniku napływu ochotników, to 19 grudnia została przemianowana na I Brygadę Legionów Polskich. Komendę w tym związku taktycznym objął brygadier Józef Piłsudski.

ODEZWA WIELKIEGO KSIĘCIA MIKOŁAJA MIKOŁAJEWICZA, GŁÓWNODOWODZĄCEGO ARMII ROSYJSKIEJ, DO POLAKÓW, WYDANA W SANKT PETERSBURGU 14 VIII 1914 r.

Polacy!
Wybiła godzina, w której przekazane Wam marzenie ojców i dziadów Waszych ziścić się może.

Przed półtora wiekiem żywe ciało Polski rozszarpano na kawały, ale dusza jej nie umarła. Żyła ona nadzieją, że nadejdzie godzina zmartwychwstania dla Narodu Polskiego i dla pojednania się braterskiego z Wielką Rosją.
Wojsko rosyjskie niesienie Wam błogą wieść owego pojednania. Niechaj się zatrą granice, rozcinające na części Naród Polski. Niechaj Naród Polski połączy się w jedno ciało pod berłem Cesarza Rosyjskiego. Pod berłem tym odrodzi się Polska, swobodna w swej wierze, języku i samorządzie.
Jednego tylko Rosja spodziewa się po Was. Takiego samego poszanowania praw ludów, z którymi związały Was dzieje.
Z sercem otwartym, z ręką po bratersku wyciągniętą, kroczy na Wasze spotkanie Wielka Rosja. Wierzy ona, iż nie zardzewiał miecz, który poraził wroga pod Grunwaldem.
Od brzegów Oceanu Spokojnego do Mórz Północnych ciągną hufce rosyjskie. Zorza nowego życia dla Was wchodzi.
Niech zajaśnieje na tej jutrzni znamię Krzyża, godło męki i zmartwychwstania ludów

Zwierzchni Wódz Naczelny, Jenerał adiutant Mikołaj

Źródło: Odezwa wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, głównodowodzącego armii rosyjskiej, do Polaków, wydana w Sankt Petersburgu 14 VIII 1914 r. [w:] Wiek XX w źródłach, opracowali Melania Sobańska-Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 25.

Testimonies about the Polish question

One of the key issues in Europe at the beginning of the 20th century was the question of stateless nations. Their circumstances differed depending on the state they lived in. From the time of the Napoleonic wars until the January Uprising, the Polish question was much debated. Following the Franco-Prussian War (1870-1871) the Polish question became a secondary issue and was regarded as an internal problem ofthe three partitioning powers.

Establishing the Triple Alliance and the Triple Entente led to the permanent cessation of the alliance between the occupying countries. Friedrich Engels was right therefore to see Poland as the cement keeping the Holy Alliance together. The antagonism between the invaders had been growing since the end of the 19th century until it eventually overshadowed their common interest. High commands in those countries were considering instrumental exploitation of the Polish people.

Russia viewed the central powers as a threat, with Austria being seen as more dangerous. This was for strategic reasons but also for fear of uprising in the Congress Kingdom and Vienna playing the Polish card. Defeating Austria would remove those concerns as it was taken for granted that Germany would not take up the Polish issue.

Vienna was the hub of discussions about the Poles although Emperor Franz Joseph was the only one who favoured the idea of trialism. Due to her multinational structure and the introduction of the constitution, Austria had to be more liberal that Prussia and Russia in her policies.

The restoration of a Polish state linked to the Empire was not deemed necessary in Russia except by a few individuals (such as S. Sazonov). For St. Petersburg’s allies (Paris and London), what was most important was to hold on to their eastern ally, not taking up the contentious Polish issue.

At the outbreak of World War I the partitioning powers made a few gestures designed to earn them favours with the Poles. Germany announced mobilisation also in the Polish language. The German and Austrian militaries issued appeals referring to the policy of Russification among other issues.

The Russian document of 14 August was somewhat more specific, although the question of the restoration of the Polish state was not mentioned due to the opposition of the elite and the situation on the front. The occupying powers supported the appeals by their military authorities but stopped short of declaring any binding commitments about government.

None the less, the manifesto of Grand Duke Nikolay Nikolayevich Romanov ignited hope amongst the supporters of the pro-Russian faction. The political circles in the Russian-occupied territories, predominantly including the supporters of National Democracy led by Roman Dmowski, became active. The manifesto of the commander-in-chief of the Russian army gave hope to the sympathisers of this political trend. Attempts to form a Polish legion alongside the Russian army were noted.

The policies of Russian bureaucrats did not support the optimism brought on by the manifesto. Enlisting in the Polish division being formed in Puławy was being obstructed and its eventual establishment was a direct result of Witlod Ostoja-Gorczyński’s perseverance. By January 1915, the legion was transformed into a unit of the Russian army.

The outbreak of World War I, however, was an opportunity for the aspirations of Polish independence to become fulfilled. It was the fulfilment of the poet Adam Mickiewicz’s prayer for “a great general war for people’s independence”, awaited by five generations of Poles. Notably, Józef Piłsudski formed an infantry regiment on 3 August 1914. The unit was named the “Cadre” Division and became the first Polish army since the January Uprising. It was to cross the borders of the Congress Kingdom and start an anti-Russian uprising.

The Cadre Division comprised the members of the Riflemen’s Association and the Rifle Squads and was formed in so-called “Oleandry”. It counted 144 soldiers under Tadeusz Kasprzycki’s command. The members of the Riflemen’s Association had a badge of an eagle on their caps whereas the Rifle Squad members had an oval metal badge with an impression of an eagle and the inscription “Polska Drużyna Strzelecka” (Polish Rifle Squad). Józef Piłsudski exchanged badges with Stanisław Burhardt-Bukacki, the commander of the Rifle Squads.

The entry of the riflemen led by Józef Piłsudski into the Congress Kingdom on 6 August did not lead to the outbreak of an uprising. The infantry regiment laid the foundations for the future Polish army. As early as 12 August 1914, the Austrian high command demanded that the unit be disbanded or incorporated into the emperor’s army. This was opposed by the Polish politicians in Vienna. The Galician politicians saw the division as a trump card in the efforts to implement the trialism concept.

The governments of the Central Powers did not make any binding promises to the Poles, conceding only the formation of the Legions under the aegis of the General National Committee appointed in Kraków. As the influx of volunteers increased, the size of the company grew and it was renamed the First Brigade of the Polish Legions. The command of this tactical unit was taken by brigadier Józef Piłsudski.

MANIFESTO OF GRAND DUKE NIKOLAY NIKOLAYEVICH ROMANOV, COMMANDER-IN-CHIEF OF THE RUSSIAN ARMY TO THE POLISH NATION, ISSUED IN ST. PETERSBURG, 14 AUGUST 1914

To the Polish People!
The hour has sounded when the dream of your forefathers may be realized. A hundred and fifty years ago the living body of Poland was torn to pieces, but her soul survived. She lived in hope that an hour would come for the Polish nation to be reborn and reconciled in brotherhood with Great Russia.

The Russian army brings you the joyous news of this reconciliation. May it erase the frontiers dividing the Polish nation. May the Polish nation unite into one body under the sceptre of the Tsar of Russia. Under this sceptre Poland will be born again, free in her religion, her language and self-governing.
Russia expects but one thing of you–the same regard for the rights of peoples with which history has bound you.
With an open heart and a brotherly hand extended, Great Russia comes to meet you. She believes that the sword which slew her enemies at Grunewald is not yet rusted.
Russia, from the shores of the Pacific Ocean to the North Sea, marches in arms. The dawn of a new life is upon you.
May the sign of the Cross shine brightly in the morning star as the symbol of suffering and resurrection of the peoples.

Commander-in-Chief, General Adjutant Nikolay

Source: Manifesto of Grand Duke Nikolay Nikolayevich Romanov, Commander-in-Chief of the Russian army to the Polish nation, issued in St. Petersburg, 14 August 1914. Wiek XX w źródłach [20th century in sources], edited by Melania Sobańska-Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, p. 25.