Agosto 1914

Tannenberg

Wojciech Łysek

"Rosjanie wkroczyli do Prus Wschodnich w sierpniu 1914, by uratować Francję. Ich przegrana pod Tannenbergiem została okrzyknięta rewanżem za porażkę pod Grunwaldem z 1410 roku. Niemcy realizowali odwrócony planu Schlieffena. Zamiast zwycięstwa nad Francją, zbliżano się do pokonania rozległego Imperium Rosyjskiemu."

Historyczny rewanż – bitwa pod Tannenbergiem

Zgodnie z planem Schlieffena na wschodzie pozostała 8 Armia dowodzona przez Maxa von Prittwitza. Francuzi nakłaniali Petersburg do wystąpienia. Dlatego, mimo nie osiągnięcia gotowości bojowej, Rosjanie skierowali wojsko w stronę Prus.

Kampanię rozpoczęła 17 sierpnia, wkraczając od strony Wilna, 1 Armia pod dowództwem gen. Pawła von Rennenkampfa. Nie ufano mu ze względu na niemieckie pochodzenie. 2 Armią mobilizowano na południu, stąd nazwa „warszawska”. Kierował nią pracujący w administracji wojskowej gen. Aleksander Samsonow. Obaj dowódcy nienawidzili się od wojny rosyjsko-japońskiej. Łączyła ich niechęć do dowódcy frontu Jakowa Żylińskiego dla którego byli tchórzami. Zgodnie z rosyjskimi planami o sukcesie miała przesądzić współpraca tych trzech osób.

Armia „wileńska” wygrała potyczkę 21 sierpnia pod Gąbinem. Nie podążyła jednak za Niemcami, gdyż brakowało jej żywności i amunicji. 2 Armia pozostawała bierna, gdyż Samsonow nie znał, pochodzących z różnych okręgów, podkomendnych. Ofensywie nie sprzyjało ukształtowanie terenu.

Zaniedbano rozpoznanie strefy przygranicznej, którą Prusacy pozbawili wszelkich dóbr. Składającej się z tubylców 8 Armii działalność utrudniało 800 tysięcy migrantów. Prittwitz po potyczce pod Gąbinem zadecydował wycofać się na linię Wisły. Zaniepokoiło to przełożonych, którzy wobec zagrożenia kolebki pruskiej państwowości zastąpili go Paulem von Hindenburgiem i zdecydowali się przerzucić na wschód dwa korpusy z Francji. Spór historyków o wagę tego wydarzenia trwa do dziś.

Między 21 a 22 sierpnia, ponaglana przez Żylińskiego, 2 Armia wkroczyła do Prus. Ze względu na rozstaw osi nie skorzystała z sieci kolejowej. Samsonow skorygował plan kierując forsownym marszem jednostki na zachód, by okrążyć Niemców. Szwankowała łączność i zaopatrzenie. Z trudnością opanowano Olsztyn, gdzie miało nastąpić połączenie rosyjskich wojsk.

W 8 Armii zdolnościami wykazał się szef operacyjny, który zarządził dyslokację wojsk bliżej armii „warszawskiej”. Decyzję zatwierdził Hindenburg. Przewaga Rosjan (15 dywizji wobec 9) skłaniała do próby realizacji ryzykownego planu pokonania dwóch armii w osobnych bitwach. 1 Armia mogła zaatakować od tyłu, jednak Rennenkampf był przekonany, że Niemcy wycofują się do Królewca lub za Wisłę.

Na rozciągnięte na przestrzeni blisko 100 kilometrów i rozczłonkowane jednostki rosyjskie czekali zdyscyplinowani i lepiej wyposażeni Niemcy. Dlatego 24 i 25 sierpnia odparli napastników. Sytuację Rosjan komplikowała 80 kilometrowa luka między 2 a 1 Armią. Samsonow na wieść o wycofywaniu się XX Korpusu, rozkazał kontynuować zachodni kierunek marszu. Postępowanie Niemców wynikało z niepojawienia się jadących spod Gąbina I Korpusu i 3 Dywizji Rezerwowej.

Mimo ryzyka, Hindenburg z Ludendorffem zdecydowali się użyć XX Korpus (zabezpieczającego przed Rennenkampfem) przeciw Samsonowowi. Utwierdzała w tym jedna z wielu przechwyconych nieszyfrowanych depesz (Luddendorff uważał, że nasłuch przesądził o zwycięstwie). Informowano w niej (26 sierpnia) o zachodnim kierunku marszu 1 Armii. Niemcy zyskiwali 2-3 dni.

Asymetria informacji oraz przybyłe spod Gubina jednostki zadecydowały 26 i 27 sierpnia o przełamaniu na skrzydłach 2 Armii. Tymczasem Samsonow nie wycofał pozostających w środku oddziałów, przypieczętowując los Rosjan, których Niemcy okrążyli. Przełomowy okazał się 28 sierpnia, gdy atakujące w centrum jednostki zmuszono do odwrotu. Wykazał się przy tym dowódca XVII korpusu gen. August von Mackensen. Dopiero 29 sierpnia Samsonow uświadomił sobie dramatyczne położenie. Niedługo potem zmarł z powodu zawału lub popełnił samobójstwo. Jego żołnierzom pozostało próbować wydostać się z okrążenia. Do 31 sierpnia Niemcy wzięli od 90 do 120 tysięcy jeńców, w tym 11 generałów. Zginęło bądź odniosło rany 40-50 tysięcy Rosjan. Straty niemieckie szacuje się na 10-15 tysięcy.

Kilka dni później rozpoczęła się wymierzona przeciw armii „wileńskiej” bitwa w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich. Zrezygnowani Rosjanie, po dezercji Rennenkampfa, przegrali. Straty sięgnęły 75 tysięcy rannych i 45 tysięcy zniewolonych. Niemieckie nie przekroczyły 9 tysięcy żołnierzy. W sumie nieudolność carskich generałów oznaczała utratę 200 tysięcy ludzi.

Rozliczenia po porażce dotknęły uwięzionego gen. Leonida Artamonowa i przeniesienie Żylińskiego. Kozłem ofiarnym uznano rozstrzelanego za szpiegostwo płk Siergieja Miasojedowa. Rozgoryczenie kontrastowało z lipcowym entuzjazmem. Społeczeństwo obwiniało Francuzów za upokarzającą klęskę z trzykrotnie słabszym przeciwnikiem.

Odmiennie reagowali Niemcy. W narodowej świadomości Tannenberg stał się przykładem obrony haimatu oraz rewanżem za Grunwald w 1410 roku. Odżył mit wojny z barbarzyńskimi Słowianami. Narodził się kult Hindenburga, którego w listopadzie mianowano feldmarszałkiem.

Dla upamiętnienia tryumfu wydrukowano pocztówki, a w 1927 otwarto Tannenberg-Denkmal. Monumentalne mauzoleum w okolicach Olsztynka umacniało niemiecką tożsamość Mazurów. Wysadzono je w 1945 r., gdy inwazja Armii Czerwonej zakończyła niemieckie panowanie.

Link

Video

www.youtube.com/watch?v=UFGDZuepy_w (EN) – film dokumentalny „World War I: Battle of Tannenberg”;
www.youtube.com/watch?v=JidDI60nBqw (EN) – „The Battle of Tannenberg” [w:] “World War I in Colour” (2003), TV Mini-Series, zob. więcej: www.imdb.com/title/tt0481303/;

Museums

tannenberg-nationaldenkmal.andreasspringer.de (EN) – portal Tannenberg National Monument;

Reading

Jacek Domański, Włodzimierz Wilczek, Tannenberg 1914, Warszawa, Wydawnictwo „Militaria”, 2005;
Dennis Showalter E., Tannenberg. Zderzenie imperiów, Warszawa, Książka i Wiedza, tłum. Rafał Dymek, 2005;
Piotr Szlanta, Tannenberg 1914, Warszawa, Dom Wydawniczy Bellona, 2005.

In August 1914, to save France, the Russians entered the territory of East Prussia. Their defeat at Tannenberg was hailed as the revenge for the lost battle of Grunwald in 1410. The Germans were executing the Schlieffen plan in reverse. Instead of achieving victory over France, they were close to defeating the vast Russian Empire.

Avenging History–the Battle of Tannenberg

In line with the Schlieffen plan, the 8th Army under Max von Prittwitz’s command remained in the east. The French were leaning on Saint Petersburg to rise up. The Russians, therefore, directed their army against Prussia before reaching full combat readiness.

The campaign began on 17 August when the 1st Army, under General Paul von Rennenkampf’s command, entered from the direction of Vilnius. He was mistrusted because of his German descent. The 2nd Army was being mobilised in the south, hence its name–the “Warsaw” Army. It was led by General Alexander Samsonov who was working in the military administration. Since the Russo-Japanese War there was a great deal of animosity between both commanders. What they had in common, however, was their dislike of Yakov Zhilinskiy, the front-line commander who saw them both as cowards. The success of the Russian plans was dependent upon the cooperation of these three players.

On 21 August, the “Vilnius” Army won the Battle of Gumbinnen. It did not, however, pursue the Germans due to the short supply of food and ammunition. The 2nd Army remained inactive because Samsonov did not know his subordinates, as they came from different regions. The topography was not favourable to the offensive.

The border zone, which the Prussian army left completely depleted, was not appropriately surveyed. The operations of the 8th Army, which was made up of local soldiers, was hampered by some 800,000 migrants. Following the Battle of Gumbinnen, Prittwitz made the decision to retreat to the Vistula River. His superiors, alarmed by the threat to the cradle of the Prussian statehood, replaced him with Paul von Hindenburg and decided to move two corps from France to the east. Historians are still unable to agree on the significance of that event.

Urged by Zhilinskiy, the 2nd Army entered Prussia between 21 and 22 August. However, as Russian trains operated on a different rail gauge, the army could not use the railway network. Samsonov corrected his plan by directing the units to the west to encircle the Germans. Communications and supplies were defective. It was difficult to take Olsztyn, the town where the Russian armies were due to join forces.

The Chief of Operations in the 8th Army proved his talents by ordering the relocation of the army closer to the “Warsaw” Army. Hindenburg approved this decision. The Russian army numerical superiority, (outnumbering the Germans 15 divisions to 9) persuaded to attempt the risky plan to defeat the two armies in separate battles. It was possible that the 1st Army might attack from the rear but Rennenkampf was convinced that the Germans were retreating to Königsberg or beyond the Vistula River.

The Russian units, fragmented and stretched over an area of nearly 100 kilometres, were faced the disciplined and better equipped German army which, on 24 and 25 August, repelled the aggressors. The Russian position was further compromised by the 80 kilometre wide gap between the 1st and 2nd Army. Samsonov, informed of the retreat of the XX Corps, ordered his army to continue its march in the westerly direction. The Germans’ actions were prompted by the fact that the I Corps and the 3rd Reserve Division travelling from Gumbinnen did not arrive.

Despite the risk, Hindenburg and Ludendorff decided to use the XX Corps (meant to defend against Rennenkampf) against Samsonov. The plan was further reinforced by one of many intercepted unencrypted Russian messages (Luddendorff believed the victory was determined by audio surveillance) which (on 26 August) contained information about the 1st Army’s march in the westerly direction. The Germans gained 2-3 days.

The mismatch of information and the arrival of the units from Gumbinnen determined the break through on the flanks of the 2nd Army on 26 and 27 August. In the meantime, Samsonov failed to withdraw the units remaining in the middle, thus sealing the fate of the Russians, who were now surrounded by the Germans. The breakthrough came on 28 August when the units advancing in the middle were forced to retreat. The commander of the XVII Corps, General August von Mackensen, particularly distinguished himself during that operation. It was not until 29 August that Samsonov became aware of the severity of his position. He died shortly afterwards either from a heart attack or suicide. All that his soldiers could do was to try to break through the encirclement. By 31 August, the Germans captured between 90,000 and 120,000 prisoners, including 11 generals. Forty to fifty thousand Russians were either killed or wounded. The German losses are estimated to be around 10,000-15,000.

The battle of the Masurian Lakes against the “Vilnius” Army began a few days later. The Russians, disheartened with Rennenkampf’s desertion, lost the battle. Their losses reached 75,000 wounded and 45,000 captured soldiers. The Germans lost just under 9,000 soldiers. Ultimately, the incompetence of the imperial Russian generals led to the total loss of 200,000 people.

The reckoning after the defeat led to Leonid Artamonov’s imprisonment and Zhilinskiy’s transfer. Colonel Sergey Myasoyedov became a scapegoat and was shot for espionage. The disillusionment sharply contrasted with the enthusiasm felt in July. The humiliating defeat by a three times weaker opponent was blamed on the French.

The reaction in Germany was quite different. In the national consciousness, Tannenberg became an example of the defence of heimat and avenging the battle of Grunwald of 1410. The myth of the war against the barbaric Slavs was resurrected. Hindenburg became a national hero and was appointed Field Marshall in November.

Postcards were printed to commemorate the triumph and the Tannenberg Memorial was opened in 1927. The monumental mausoleum in the vicinity of Olsztynek reinforced the German ancestry of the Masurian population. The mausoleum was blown up in 1945 when the advance of the Red Army ended the German occupation.

Links

Disclosure

www.youtube.com/watch?v=UFGDZuepy_w (EN) – a documentary: ”World War I: Battle of Tannenberg”;
www.youtube.com/watch?v=JidDI60nBqw (EN) – “The Battle of Tannenberg” [w:] “World War I in Colour” (2003), TV Mini-Series, see more: http://www.imdb.com/title/tt0481303/;

Museums

http://tannenberg-nationaldenkmal.andreasspringer.de/ (EN) – portal Tannenberg National Monument;

Literature

Jacek Domański, Włodzimierz Wilczek, Tannenberg 1914, Warszawa, Wydawnictwo „Militaria”, 2005;
Dennis Showalter E., Tannenberg. Zderzenie imperiów, Warszawa, Książka i Wiedza, tłum. Rafał Dymek, 2005;
Piotr Szlanta, Tannenberg 1914, Warszawa, Dom Wydawniczy Bellona, 2005.